در پرندگان به ندرت اتفاق می افتد. به صورت آزمايشگاهی پارتنون هايیازبوقلمون ومرغ خانگی و... به وجود
 آورده اند.  پارتنوژنز در پستانداران به طورطبيعی اتفاق 
نمی افتد . بااستفاده ازمحرك های الكتريكی يا شيميايی 
می توان تخمك را به انجام تقسيمات سلولی وادار كرد.

  تاکنون القا بکرزایی در خرگوش وموش با موفقیت انجام شده است.

اگر پارتنون ها قادر به جفت گيری با نرهای گونه خود باشند، می توانند از طريق جنسی فرزندان نرمال و طبيعی به وجود آورند. در شرايط غير ازاين از طريق پارتنوژنز توليد مثل می كنند.

نكته1)  درحقيقت بکرزایی به عنوان نوعی سازگاری برای بقا در شرایط فشارهای محیطی مثل کاهش شدید تعداد افراد جمعیت ، كاهش طول روز و زمانی كه جاندارنتوانند جفت مناسبی پیدا کنند، رخ می دهد.

نكته2)   تكرر بكرزايی باعث كاهش تنوعات ژنتيكی در خزانه ژنی جمعيت می شود .

 همه افراد درمواجهه با شرايط ناگهانی محيطی به يك صورت واكنش نشان می دهند و احتمال نابودی نسل وجود دارد . به همين دليل گونه های بكرزا پس از چند نسل بكرزايی به توليد مثل جنسی برمی گردند ، تا تنوعات درون گونه را از طريق ميوز افزايش دهند.

اگردوکروموزوم مشابه جنسیت ماده را تعیین کنند، زاده های بکرزایی همگی ماده خواهند بود.مثل سیستم تعیین جنسیتXY ) )، اما اگردوکروموزوم مشابه جنس نررا تعیین کنند، زاده ها همگی نرخواهند بود. مثل سیستم تعیین جنسیت ZW))،چون فرایند وابسته به وراثت وجفت شدن بعدی فقط به یک کروموزوم جنسی منفرد مربوط است .

نکته ) بكرزايی در برخی گونه ها بخشی از مكانيسم تعيين جنسيت است.

مثـال :

−          درزنبورعسل (Apis mellifica) همیشه جنس نر از طریق بکرزایی و   جنس ماده از طریق جنسی به وجود می آید.

−          در كنه ها از تخمك های لقاح نیافته ماده ها به وجود می آیند.

  بكرزايی اختياری = ارادی

  دراین روش تلقیح تخمک به میل ماده انجام می شود و وقتی نرهای گونه در اطراف نباشند، ازاین روش استفاده می کنند .

  این نوع پارتنوژنزدرچندين گونه مثل زنبورعسل ، سوسک های حمام ، ملخ ها و جیرجیرک ها دیده می شود .

درزنبوعسل (Apis mellifica) ملكه جوان درفاصله سومين تا  بيستمين روزبعد ازاسكان يافتن دركندو ،ازآن خارج شده و به پروازعروسی می پردازد.هنگام پرواز با تعدادی ازنرها جفت گيری نموده واسپرم های دریافتی را درکیسه ای درون شکم ذخیره می كند. دستگاه تناسلی ملكه‌ زنبورشامل يك جفت تخمدان است كه هريك به اويداكتی متصل می‌شود.دو اويداكت با هم ايجاد اويداكت مشتركی را می‌نمايند  آن به واژن وصل می‌شود.مخزن منی نيزازطريق مجرائی به واژن مربوط می‌باشد. درمجرای مخزن منی يك ‌اسفنگتر قراردارد كه حيوان به طورارادی آن را باز و بسته می نمايد. با اين ساختمان قادربه لقاح وعدم لقاح تخمك‌ها می شود.

اگردرهنگام اوولاسیون اسفنگتر بازشود، اووسیت ها  هنگام عبورازاویداکت با اسپرماتوزوئید لقاح می يابند     و برحسب حجره ای كه تخم لقاح يافته درآن گذاشته می شود، ملکه یا کارگرهای ماده  ايجاد می شوند.

22 روزدرحجره های كوچــك كارگر

16روز درحجره های سلطنتی ملكـه

در صورتی كه در هنگام اوولاسیون اسفنگتربسته بماند ، اووسیت ها لقاح نمی يابند. اين اووسيت ها درحجره های بزرگترازكارگران گذاشته شده وبه طریقه بکرزائی رشد و نمو نموده و پس از 25 روز فرد نررا ایجاد می کنند ، بنابراین عدم لقاح تخمک دراین حشره ، منجر به بکرزائی نرزا می گردد.

ملكه تنها زنبور زايا دركندواست وقبل ازاينكه بميرد ، ملكه يا ملكه هايی را به وجود  می آورد . كارگرها قادربه جفت گيری و تخم گذاری نيستند، اما درزيرگونه        apis mellifera capensis زنبورهای كارگر پس ازمرگ ملكه كه جانشينی ندارد ، - ازطريق پارتنوژنز تخمک هاپلوئيد لقاح نيافته را به نر تبديل می كنند.

یا  با تركيب تخمك با جسم قطبی ، تخم ديپلوئيد و ماده به وجود آورد

   پارتنوژنزدرزنبورهای آلوده به باكتری های جنس Wolbachia نيز ديده می شود. همزیستی درون سیتوپلاسمی اين باکتری با تخمك باعث تغییردرروند تولید مثلی می شود به طوری كه تمام تخمک های ماده های آلوده به باكتری با همانندسازی كروموزوم های خود تخم ديپلوئيد می سازد و بدون اينكه لقاح يابند ، فرد ماده به وجود می آورند.

این باکتری علاوه برزنبوربه طورهمزیست دربسیاری ازنماتودها ، بندپایان ، دروزوفیلا وکرم های ریزوجود دارد كه درآن ها نيزباعث پارتنوژنز وايجاد فرد ماده می شود.

نكته) اگربا آنتی بيوتيك درمان كنيم پارتنوژنز متوقف 
می شود.

بکرزایی دوره ای = اجباری = چرخه ای = هتروژنی

  درانواعی ازتخمک ها دیده می شود که اجبارا دارای رشد ونمو جنینی بدون لقاح اند .

  این نوع پارتنوژنز بیشتردر جانورانی دیده می شود که دارای تولید مثل جنسی و بکرزایی به صورت متناوب 
می باشند. (اين تناوب هتروگامی نامیده می شود)

پارتنوژنز دوره ای دربسیاری ازشته ها، مورچه‌ها، روتیفرها ، زنبورها ، كرم چوب به وفور مشاهده می‌ شود.همچنين بعضی ازمارمولک ها و توتیای دریائی و دافنی ها به علت شرایط  نا مناسب جهت تولید مثل جنسی ، ازاین روش استفاده 
می کنند.

1- بكرزايی در شته ها

درطبيعت چرخه زندگی شته با تخم هايی كه تمام زمستان را به صورت دياپوزگذرانده اند، آغازمی شود.

دياپوز: پديده پيشرفته تری ازوقفه است كه با پيدا شدن 
هورمون هايی دربدن، حشره دريك مرحله اززندگی فعاليت خود را متوقف می نمايد. دياپوزدرمراحل تخم ،لارو، شفيره و حشره كامل ممكن است به وقوع بپيوندد.

تخم ها دربهار تبديل به ماده های بنيانگذاريا Foundress می شوند. اين تخم ها تنها نسلیهستند كه از توليد مثل جنسی ايجاد می شوند. بقيه نسل ها در سيكل زندگی آفيد حاصل پارتنوژنزمی باشند. ماده های بنيانگذاردرفصل تابستان توليد چندين نسل ماده بالدارو بدون بال می كنند. درفصل پاييز با كاهش دما وكاهش طول مدت نور روزانه ، ماده های تابستانی با روش غيرجنسی ايجاد ماده هايی به نام Sexupara میكنند.از آن ها نرها و ماده هايی ايجاد می شود كه می توانند با روش جنسی 
تخم های زمستانی را توليد كنند. 

منابع:

 

بکرزایی در جانوران نوشته وحید حنفی